Eerder gepubliceerd op 6 juni in Trouw:
Europa bewapent zich, maar zijn de kosten van een wapenwedloop wel te verantwoorden? ‘Waarom zou een tank een betere investering zijn dan een CT-scan?’
Op 24 juni begint de Navo-top in Den Haag. De Amerikaanse president Trump wil dat Navo-lidstaten 5 procent van hun bbp gaan ophoesten voor defensie, wat voor Nederland neerkomt op een geschatte 40 miljard euro per jaar.
Europese bewapening wordt als noodzakelijk gezien, onder andere om Poetins Rusland af te schrikken. Vorig jaar suggereerde Navo-chef Mark Rutte dat Europese samenlevingen best wat veren kunnen laten om bewapening te bekostigen. Zo zou er gesneden kunnen worden in zaken als AOW, bijstand en basiszorgverzekering.
Onderzoekers van het Conflict and Environment Observatory rekenden intussen uit dat een mondiale wapenwedloop jaarlijks 87 tot 194 miljoen ton extra broeikasgasuitstoot betekent. Met als gevolg een minder leefbare planeet.
Welke kosten willen we aanvaarden voor defensie, hoe weeg je die af?
“Op de eerste plaats bestaat bij een wapenwedloop het risico dat die wapens uiteindelijk gebruikt gaan worden,” waarschuwt Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen.
De wapenwedloop doet Lijster denken aan het prisoner’s dilemma. In deze ethische denkoefening krijgen twee gevangenen afzonderlijk van elkaar een keuze voorgelegd: als je de ander verlinkt, kom jij vrij en krijgt de ander tien jaar cel. Zonder deal brengen beide gevangenen slechts één jaar in de cel door.
“De grap is natuurlijk dat ze elkaar niet vertrouwen. Vanuit kortzichtig eigenbelang verlinken de gevangenen elkaar en moeten ze allebei tien jaar brommen – de slechtst mogelijke uitkomst dus.
“Een wapenwedloop werkt in veel opzichten hetzelfde. Je laat je daden bepalen door wat je denkt dat de ander van plan is. Je rivaal zal het vast op jou gemunt hebben, dus je gaat je bewapenen. En je rivaal doet uit wantrouwen hetzelfde, wat tot een onwenselijke situatie voor beiden leidt. Toentertijd leidde dit tot economische crises en uiteindelijk zelfs tot de val van de Sovjet-Unie, nu draagt de wapenwedloop bij aan de ecologische catastrofe.
“Gedurende de Koude Oorlog was het idee dat de supermachten elkaar met een wapenwedloop in een houdgreep klemden, want ze zouden er allebei voor terugdeinzen om die wapens te gebruiken. Toch was het vaak kantje boord, zoals tijdens de Cubacrisis van oktober 1962, toen de VS en de Sovjet-Unie bijna tot een kernoorlog kwamen. Destijds hielden Kennedy en Chroesjtsjov het hoofd koel. Als je bedenkt wie er nu in het Witte Huis en het Kremlin zitten, ben ik er allerminst gerust op.”
Politiek filosoof Ivana Ivkovic: “Op de eerste plaats wil Europa met herbewapening zijn geopolitieke machtspositie verstevigen. Of dat met militaire middelen mogelijk is, valt echter te betwijfelen. In haar essay On Violence maakte Hannah Arendt een helder onderscheid tussen macht en geweld: geweld verschijnt altijd op het moment dat de macht in gevaar is; geweld kan geen macht scheppen, het kan alleen macht vernietigen.
“Er verandert alleen blijvend iets wanneer mensen gezamenlijk een besluit nemen waarmee iets nieuws in het leven wordt geroepen, zoals bij de stichting van de Europese Unie. Arendt is geen principieel pacifist. Ze erkent dat geweld soms nodig kan zijn, maar het kan nooit een politiek probleem oplossen. In die zin lossen hogere defensie-uitgaven ook niet het politieke probleem van Europa op, dat kan alleen met politieke discussie.”
Lijster: “Die discussie moet dan ook gaan over de toekomst van de Navo. De Palestijns-Amerikaanse filosoof Edward Said stelde dat de Navo na de Koude Oorlog ontmanteld had kunnen worden, omdat die geen bestaansrecht meer had. Toch gebeurde dat niet. Volgens Said kwam het islamitisch terrorisme vanaf 2001 voor de Navo als een godsgeschenk, want daarmee kregen de alliantie en haar wapens weer een bestemming.
“Ik herhaal Saids woorden met enige schroom, want met Navo-kritiek laad je al snel de verdenking op je dat je het frame van het Kremlin overneemt. Dat is zeker niet wat ik beoog. Poetin is met zijn invasie van Oekraïne de agressor in het conflict, laat dat duidelijk zijn.
“Maar het zou ook niet goed zijn als de Navo daarmee boven alle kritiek verheven is. Net als tijdens de war on terror van Bush wordt ook nu de proportionaliteit van alle defensie-uitgaven slecht verantwoord. In absolute aantallen is de defensiebegroting van Navo-partners en Europese landen al vele malen groter dan het Russische budget. Zijn die extra investeringen dan noodzakelijk voor de Europese veiligheid, of dienen ze vooral de belangen van de oorlogsindustrie?”
Ivkovic: “De afgelopen maanden zijn er bovendien veel verschillende plannen uitgerold voor hogere defensie-uitgaven in Europa, zonder dat duidelijk is hoe die plannen op elkaar aansluiten. Trump wil dat 5 procent van het bbp naar de Navo gaat, een investering waarin de VS de dominante partij blijft.
“En dan zijn er ook nog de 800 miljard voor het Europese initiatief dat eerst ReArm Europe heette en nu Readiness 2030. Lopen die uitgaven parallel, of komt dat geld op een grote hoop? En als we meer in defensie willen investeren, waarin dan precies? Digitale weerbaarheid? Meer straaljagers?
“De afwegingen voor defensie-uitgaven worden door politici gepresenteerd als een rationele kosten-batenafweging tussen defensie en verzorgingsstaat, maar als de specificatie afwezig blijft, kun je zo’n afweging helemaal niet maken. Ik zou dan ook de bal terug willen kaatsen: laat maar zien die kosten-batenanalyse, tot achter de komma nauwkeurig graag! Toon maar aan waarom een tank een betere investering zou zijn dan een CT-scan die levens kan redden.
“Het klinkt cynisch om op die manier appels met peren te vergelijken, maar zo kom je wel uit bij een inhoudelijke discussie over waarden. Want je moet met verdomd goede verantwoordingen komen waarom zaken als onderwijs en zorg kunnen worden gekort ten gunste van defensie. Of waarom de planetaire kosten van defensie zo hoog moeten zijn.”
Lijster: “Het lijkt mij zeker niet ondenkbaar dat de dreiging van de klimaatcatastrofe reëler is dan de dreiging van een buitenlandse agressor. De Zweedse ecoloog Andreas Malm schreef over hoe we onze economieën zouden kunnen herinrichten om het ergste van de klimaatcatastrofe te voorkomen. Daarvoor maakt hij, ironisch genoeg, de vergelijking met een oorlogseconomie, waarbij overheden door drastische investeringen en nationalisering van sectoren aan de knoppen kunnen draaien.
“De kwestie van defensie-uitgaven wordt nu zwart-wit voorgesteld, als een binaire keuze: warfare or welfare, defensie of welzijn. Alsof een uitruil onvermijdelijk is. Maar in het ‘ecologisch oorlogscommunisme’, zoals Malm dat voorstelt, hoeven hogere klimaat- of defensie-uitgaven niet te betekenen dat er minder in onderwijs of zorg wordt geïnvesteerd. Integendeel.
“En dan is er nog het principiële punt. Toen Winston Churchill werd gevraagd of het in oorlogstijd niet verstandig was om te bezuinigen op cultuur, kwam hij volgens de overlevering met een tegenvraag: then what are we fighting for? Als overheden niet in staat zijn de pijn van defensie-uitgaven eerlijk onder de bevolking te verdelen, kun je je afvragen welke idealen je nog aan het verdedigen bent.
“In een oorlog vecht je voor immateriële waarden als vrijheid en gelijkwaardigheid, maar ook voor de manieren waarop die vrijheid en gelijkwaardigheid tot uitdrukking komen. Eén van die uitdrukkingsvormen is onze verzorgingsstaat.”
Ivkovic: “Precies. Als bewapening een bodemloze put wordt, raken we in een permanente overlevingsmodus en denken we niet meer na over de waarden die we als gemeenschap op de voorgrond willen stellen. Door militarisering van de samenleving kunnen we onszelf opsluiten in een spiraal van crisisdenken. We nemen dan beslissingen met het mes op de keel, en daarmee timmeren we alle politieke alternatieven dicht.
“Tegelijkertijd kun je veiligheid nooit helemaal terzijde schuiven, want dat is een suïcidale strategie. We moeten dus in dat spanningsveld tussen waakzaamheid en laissez-faire blijven bewegen. Dat is de grote uitdaging.”
In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug